Lato to czas długich dni i bardzo krótkich nocy, które niezbyt sprzyjają obserwacjom astronomicznym, jednak wiele ciekawych zjawisk będziemy mogli zaobserwować na niebie w okresie tegorocznych wakacji. Na wyróżnienie zasługuje sierpniowe całkowite zaćmienie Słońca (w Polsce będzie to zaćmienie częściowe), a także słynne Perseidy i zaćmienie Księżyca.

Ziemia i Słońce

W drugim tygodniu wakacji szkolnych, 6 lipca po południu, Ziemia na orbicie okołosłonecznej znajdzie się najdalej od Słońca (czyli w aphelium), w odległości ponad 152 mln km od niego. Tymczasem Słońce w swej wędrówce po ekliptyce podąża powoli ku równikowi niebieskiemu, przez co jego deklinacja będzie systematycznie maleć, a w związku z tym noce będą już nieznacznie, ale coraz dłuższe, a dni coraz krótsze.

W Krakowie 1 lipca Słońce wschodzi o godz. 4:35, a zachodzi o 20:52, ten dzień będzie trwał 16 godzin i 17 minut. Będzie już krótszy od najdłuższego dnia roku o 6 minut; natomiast 31 sierpnia Słońce wschodzi o 5:54 i zachodzi o 19:26, czyli będzie nam świecić przez 13 godzin i 32 minuty: oznacza to, że przez wakacje ubędzie nam dnia o 2 godziny i 45 minut. W międzyczasie Słońce w „wędrówce” na tle gwiazdozbiorów przejdzie 22 lipca z Raka do Lwa, a w miesiąc później wstąpi w granice konstelacji Panny. Jeśli chodzi o aktywność magnetyczną Słońca, utrzymuje się ona nadal na średnim poziomie. Nieco zwiększona może być pod koniec sierpnia, czego widomą oznaką być może okaże się niewielki wzrost ilości plam i rozbłysków w fotosferze Słońca. Nadal też należy się liczyć z niespodziankami z jego strony, w tym rozbłyskami i wyrzutem plazmy w przestrzeń międzyplanetarną, co może, ale nie musi, zaowocować możliwością zaobserwowania nawet w Małopolsce zorzy polarnej.

Letnie gwiazdozbiory

Na południowo-wschodnim niebie, gdy dobrze się już ściemni (czyli w lipcu dopiero około godziny 23) króluje asteryzm znany jako Trójkąt letni. Tworzą go trzy gwiazdy pierwszej wielkości: Deneb, Wega i Altair. Należą one, w odpowiedniej kolejności, do gwiazdozbiorów Łabędzia, Liry i Orła. W trójkącie najwyżej nad horyzontem mieści się prawie w całości Łabędź (jego jasne gwiazdy tworzą krzyż), na prawo, nieco poniżej jest Lira (znana też jako Lutnia), a u dołu Orzeł. Przez wszystkie trzy gwiazdozbiory, w ich tle, przebiega Droga Mleczna, czyli nasza Galaktyka. Aby ją dostrzec, wystarczy sprawne oko i poświęcenie paru chwil w późny, pogodny wakacyjny wieczór, ale z dala od miejsc zanieczyszczonych rozproszonym światłem.

Księżyc

Księżyc rozpocznie i zakończy wakacje, podążając do ostatniej kwadry. Kolejność jego faz w lipcu będzie następująca:

• ostatnia kwadra 7 VII o godz. 21:29

• nów 14 VII o godz. 11:43

• pierwsza kwadra 21 VII o godz. 13:06

• pełnia 29 VII o godz. 16:36.

W sierpniu:

• ostatnia kwadra 6 VIII o godz. 04:21

• nów 12 VIII o godz. 19:37 (zaćmienie Słońca)

• pierwsza kwadra 20 VIII o godz. 04:46

• pełnia 28 VIII o godz. 06:18 (zaćmienie Księżyca).

W perygeum (najbliżej Ziemi) znajdzie się Księżyc 13 VII o godz. 10 oraz 10 VIII o 13. W apogeum (najdalej od Ziemi) będzie 25 VII o godz. 19 oraz 22 VIII o 10. Całkowite zaćmienie Słońca w Europie będzie widoczne na Grenlandii, Islandii i w części Hiszpanii. W Polsce widoczne będzie tylko jako częściowe, z początkiem o 19:15, maksimum 20:07 i końcem 20:56. Natomiast częściowe zaćmienie Księżyca z 28 VIII rozpocznie się o godz. 4:33, z maksimum 6:13, a jego koniec w Krakowie odbędzie się już pod horyzontem.

Ponadto Księżyc w wędrówce po nieboskłonie wakacyjnym zbliży się po północy do Plejad (11 VII) i pod wieczór (17 VII) do Wenus, co będziemy mogli obserwować, jeśli pogoda dopisze.

Warto pamiętać, że 20 lipca minie już 57 lat, od kiedy statek Apollo 11 wylądował na Księżycu, a dzień później stopy człowieka (Neila Armstronga i Buzza Aldrina) po raz pierwszy dotknęły powierzchni Srebrnego Globu.

Pas widoczności sierpniowego zaćmienia Słońca (serwis Time and Date) 

Planety

Merkurego będzie można obserwować na porannym niebie, nisko nad wschodnim horyzontem, ale dopiero od 12 lipca do 22 sierpnia. Potem skryje się w promieniach Słońca. Najlepsze warunki do jego obserwacji wystąpią na przełomie lipca i sierpnia, gdy oddali się na niebie od Słońca prawie o 20 stopni, poprzedzając jego wschód o ponad godzinę.

Wenus przez całe wakacje będzie widoczna na wieczornym niebie, pełniąc rolę Gwiazdy Wieczornej, a zachodzić będzie dopiero dobre 2 godz. po Słońcu, kąpiąc się w zorzach wieczornych. Maksimum jasności osiągnie 15 sierpnia, będzie też wtedy najdalej na niebie od naszej gwiazdy, aż o 46 stopni w elongacji zachodniej.

Mars, przebywający w gwiazdozbiorze Byka, będzie widoczny po północy. Pod koniec wakacji poprzedza wschód Słońca o trzy godziny. W opozycji do niego znajdzie dopiero 19 lutego 2027 roku i wtedy będzie go można obserwować przez całą noc.

Jowisz wraz z gromadką galileuszowych księżyców przebywa tego lata w gwiazdozbiorze Raka i przez wakacje wypoczywa w promieniach Słońca, zatem będzie u nas niewidoczny na niebie. W koniunkcji ze Słońcem będzie 29 lipca.

Saturn, przystrojony w pierścienie, które możemy podziwiać już przez niewielką lunetę, gości w gwiazdozbiorze Ryb. Na początku wakacji wschodzi przed północą i stopniowo coraz wcześniej poprzedza wschód Słońca. Będzie jednak w opozycji do niego dopiero 4 października.

Uran i Neptun widoczne będą w drugiej połowie nocy, odpowiednio w gwiazdozbiorach Byka i Ryb. Końcówka wakacji będzie szczególnie dobrym czasem do obserwacji Neptuna, który chodzi po niebie w parze z Saturnem, a jego opozycja wypada w dniu 19 IX. Uran na początku wakacji wędruje po niebie z pobliskim mu Marsem, a pod ich koniec poprzedza wschód Słońca już o ponad 4 godziny. Aby te dalekie planety dostrzec, musimy się jednak posłużyć do obserwacji lunetą.

Inne zjawiska

W drugiej połowie lipca, z maksimum 28, można obserwować powolne meteory z roju Akwarydów, których radiant leży w gwiazdozbiorze Wodnika; w obserwacjach wieczornych będzie nam przeszkadzał Księżyc będący wówczas prawie w pełni. Natomiast od 17 lipca do 24 sierpnia promieniują – znane ludziom od stuleci – Perseidy, zwane też łzami św. Wawrzyńca. Główne, rozciągłe maksimum wystąpi w dzień 12 i nocą 12/13 sierpnia. Obserwacjom nie będzie przeszkadzał Księżyc w nowiu, a wcześniejsze zaćmienie Słońca tylko wzmocni nasze apetyty obserwacyjne. Zatem zapraszamy do obserwacji tego słynnego roju meteorów – warto bowiem zarwać trochę nocy ze środy na czwartek, aby zobaczyć te liczne „spadające gwiazdy”. Pamiętajmy też o staropolskiej prognozie pogody: Czego lipiec i sierpień nie dowarzy, tego wrzesień nie usmaży.

Opracowanie: Adam Michalec, Elżbieta Kuligowska